Εγκέφαλος, υγεία και διαχείριση του πόνου

Μια από τις κύριες και σημαντικές λειτουργίες του εγκεφάλου μας είναι η άμεση σχέση που έχει με το ανοσοποιητικό σύστημα, (σύστημα το οποίο καθορίζει την υγεία ή την αρρώστια) με το οποίο συνδέεται μέσω ανατομικών συνδέσεων και μέσω ουσιών (όπως ιντερλευκίνες, ορμόνες ή ενδορφίνες).

Δεν είναι μόνοι οι καταστάσεις stress που προκαλούν την παρέμβαση του εγκεφάλου στο ανοσοποιητικό σύστημα. Οι καθημερινές συναισθηματικές διακυμάνσεις, η αδυναμία επιβολής επί των άλλων, η αίσθηση του ανικανοποίητου διαφοροποιούν τη λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος και την ευπάθεια στις ασθένειες.

Αγχώδης ή καταθλιπτική διάθεση προκαλεί κατακλυσμιαίες αλλαγές στις ενδοκρινικές και ανοσοποιητικές λειτουργίες, δημιουργώντας ευαισθησία σε ένα ευρύ φάσμα σωματικών νόσων. Έλκη, υπέρταση, καρδιοπάθειες, καρκίνος, αυτοάνοσα νοσήματα είναι πιο συχνά σε πρόσωπα εσωστρεφή, απομονωμένα, εγκαταλελειμμένα, πρόσωπα με συναισθηματικά κενά. Είναι γνωστό για παράδειγμα ότι το άγχος σχετίζεται με το κοινό κρυολόγημα (Cohen et al.1991) και ότι  το άγχος καθυστερεί ακόμη και την επούλωση τραυμάτων (Kielcot Glaser et al. 1999).

Ο κάθε άνθρωπος βρίσκεται κάτω από την πανίσχυρη εξουσία του πόνου. Ο πόνος υφίσταται σειρά τροποποιήσεων, ενισχύσεως ή καταστολής στα διάφορα τμήματα του εγκεφάλου, συνδέεται άμεσα με το συναίσθημά μας και καθορίζει την συμπεριφορά μας. Ο πόνος πράγματι μεταβάλλει την προσωπικότητα ολόκληρη. Αλλά και μια καλά δομημένη, καλά ισορροπημένη προσωπικότητα μπορεί να μεταβάλει τον πόνο.

Ας πάρουμε ένα απλό παράδειγμα. Πατούμε ένα αιχμηρό αντικείμενο (ένα καρφί). Αυτόματα στρεφόμαστε στο σημείο που προκλήθηκε ο πόνος. Ο πόνος μεταφέρεται στον εγκέφαλό μας. Αμέσως απομακρύνουμε το πόδι μας από την πηγή του πόνου. Μια κίνηση φυγής, ένα αντανακλαστικό, που τίθεται σε λειτουργία με παρέμβαση του εγκεφάλου.

Αν ο πόνος συνεχίζεται, ο εγκέφαλος έχει την ικανότητα να διαφοροποιήσει τον πόνο με την παραγωγή ειδικών ουσιών, οι οποίες ονομάζονται ενδορφίνες ή ενδογενή οπιούχα. Τα ενδογενή οπιούχα βρίσκονται διασπαρμένα στον εγκέφαλο και καταστέλλουν τον πόνο, διότι ανταγωνίζονται κυρίως μια ειδική ουσία, την ουσία P (substance P, ουσία πόνου, pain = πόνος). Τα ενδογενή οπιούχα επηρεάζουν τη σύνθεση της ντοπαμίνης, η οποία διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στον συναισθηματικό τόνο του ανθρώπου. Η ψυχική  αποδοχή του πόνου είναι συνάρτηση της συναισθηματικής φόρτισης και τροποποιείται κάτω από το κράτος των ενδογενών οπιούχων. Η βιολογική σημασία των ενδορφινών συνίσταται στον μετριασμό του πόνου για να μπορέσει ο οργανισμός να ζήσει.

Γιατί ποικίλλει ο πόνος από άνθρωπο σε άνθρωπο

Ο πόνος είναι παγκόσμιο φαινόμενο. Όμως είναι γεγονός ότι ο πόνος του καθενός ποικίλλει και τα συναισθήματα που αντιστοιχούν σ΄ αυτόν είναι ευμετάβλητα. Για παράδειγμα, ένας άνθρωπος μπορεί να αντέχει να περπατάει με σπασμένο πόδι, ενώ κάποιος άλλος να υποφέρει αφόρητα από ένα απλό επιφανειακό τραύμα. Ο πόνος είναι δύσκολο να μετρηθεί αντικειμενικά, διότι υπεισέρχονται διάφοροι φυσικοί, ψυχολογικοί και πνευματικοί παράγοντες που είναι ιδιότυποι για τον καθένα. Η σχέση πόνου και τραύματος ποικίλλει. Μπορεί να υπάρχει τραύμα χωρίς πόνο και πόνος χωρίς τραύμα. Το ίδιο επώδυνο ερέθισμα ο ίδιος άνθρωπος αναλόγως με τη συναισθηματική του φόρτιση, το αντιλαμβάνεται διαφορετικά σε διάφορες χρονικές στιγμές στη ζωή του.

Μια πρόσφατη μελέτη (Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας επί 5.447 ατόμων σε 15 κέντρα μελέτης που βρίσκονται σε Ασία, Ευρώπη και Αμερική) έδειξε ότι αυτοί που υπέφεραν από επίμονους πόνους είχαν τέσσερις φορές περισσότερο αγχώδεις ή καταθλιπτικές διαταραχές από αυτούς που δεν πονούσαν. Το άγχος, η κατάθλιψη, ο φόβος συνεργούν στην ανάπτυξη και διατήρηση συνθηκών χρόνιου πόνου.

Η θέα του πόνου σε άλλους και ο ενδόμυχος φόβος ότι κάποτε θα μπορούσε να πλήξει και εμάς αποτελεί τη βάση της συμπόνιας, πολύτιμου αγαθού για την κοινωνία στο σύνολό της και για τον καθένα μας. Ο πόνος έχει τις θετικές του πλευρές. Χωρίς αυτόν η συνέχιση της ζωής είναι αδύνατη.  

Ο πόνος δεν είναι αποκλειστικά αποτέλεσμα σημάτων τα οποία πηγάζουν από μία τραυματισμένη περιοχή. Πρόσωπα που ελέγχουν τη ζωή τους μπορούν να βελτιώσουν και την υγεία τους. Πνευματικά σκεπτόμενοι άνθρωποι και άνθρωποι με θρησκευτικές πεποιθήσεις και πρακτικές (π.χ. προσευχή) έχουν διαφορετική εμπειρία του πόνου. Τέτοιοι άνθρωποι έχουν καλύτερη ποιότητα ζωής ακόμη και στα τελικά στάδια του καρκίνου. Ο πόνος πρέπει να αντιμετωπίζεται με ιατρικές και φαρμακευτικές παρεμβάσεις. Έχουμε όμως και άλλες δυνατότητες, τις οποίες πρέπει να εκμεταλλευτούμε.

Η «υπέρβαση της ηδονής και της οδύνης» κατά τον άγιο Μάξιμο, όπως βιώνεται στη ζωή των αγίων και των μαρτύρων επισφραγίζει την αλήθεια της προσφοράς της πίστεως. Η παρουσία του Θεού, όχι σαν παρηγοριά και φάρμακο αλλά ως συνάντηση «πρόσωπο προς πρόσωπο» του πονεμένου ανθρώπου με τον Θεάνθρωπο, -που πόνεσε περισσότερο από όλους μας- δίνει άλλη διάσταση στον πόνο.

Η «άπονος εν πόνοις μεγάλοις ανάπαυσις» δηλαδή η χωρίς πόνο μέσα στους μεγάλους πόνους ανάπαυση, κατά τον Νικήτα Στηθάτο, βιώνεται και επιτυγχάνεται με «την ένωσιν μετά Θεού και συνάφεια». Τότε ο θεόμορφος εγκέφαλός μας μπορεί να τροποποιήσει τον πόνο και να τον μετασχηματίσει σε ευλογία.

Γεωργία Δερετζή

Δρ. Νευρολογίας, Διευθύντρια Νευρολογικής Κλινικής, Νοσοκομείο Παπαγεωργίου